Variaciones del español en la década de 1550, reflejadas en dos versiones del manual de Berlaimont

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.54166/rhle.2025.20.04

Palabras clave:

Actos de habla expresivos, Español de mediados del siglo XVI, Fórmulas de tratamiento, Noël de Berlaimont, Variedades sociales

Resumen

El estudio analiza los diálogos de dos versiones del libro de Noël de Berlaimont (1551 y 1556) con respecto a fórmulas de tratamiento, el saludo, la expresión de gratitud y los actos de habla directivos. A excepción de los actos directivos, las frases no son meras copias de otros idiomas, por lo que es probable que representen un español realista. El tratamiento coincide con resultados de estudios anteriores, pero no las fórmulas de saludo y de agradecimiento. El uso de formas que simbolizan la distancia en 1556 hace probable que esa versión ilustre un estilo más elevado y/o más urbano y/o más moderno.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Citas

Fuentes primarias

Anónimo (1551): Vocabulaer in vier spraken duytsch, francois, latijn, ende spaensch, ... Louvain: Bartholomy de Graue. Ms. Bayerische Staatsbibliothek. En línea: <https://books.google.es/books?id=5mw8AAAAcAAJ&hl=es&pg=PP5#v=onepage&q&f=false>.

Anónimo (1554): A very profitable boke to lerne the maner of redyng, writyng, & speakyng english & Spanish ... London: John Kyngston, Henry Sutton & John Wyght. Ms. British Library, London.

Anónimo (1556): Dictionarium quatuor linguarum Teutonicae, Gallicae, Latinae & Hispanicae, ... Louvain: Bartholomy de Graue. Ms. Bibliothèque Nationale de la France. En línea: <https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k526600>.

Anónimo (1558): Vocabolario de quatro lingve, francese, latina, italiana, & spagnola, ... Louvain: Bartholomy de Graue. Ms. Biblioteca Nacional de España.

BARLAINMONT, Noel VAN (1527): Vocabulare van nieus geordineert. Een weder omgecorrigeert. Om lichtelijc Fransoys te leere lesen / scriuen ende spreken. Antwerpen: Liesvelt. Ms. Staatsbibliothek München. En línea: <https://www.digitalesammlungen.de/de/view/bsb10163875>.

Fuentes secundarias

ALBITRE LAMATA, Paula (2018): «Análisis de la diversidad pronominal en el s. XVI». Scriptum Digital 7, 35-65. <https://doi.org/10.5565/rev/scriptum.89>. DOI: https://doi.org/10.5565/rev/scriptum.89

ALBITRE LAMATA, Paula (2019): «Análisis de los mecanismos de cortesía en cartas españolas del s. XVI». Filología y Lingüística 45/2, 163-202. <https://doi.org/10.15517/rfl.v45i2.39113>. DOI: https://doi.org/10.15517/rfl.v45i2.39113

ARNOVICK, Leslie (1999): Diachronic Pragmatics. Seven Case Studies in English Illocutionary Development. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/pbns.68

AUSTIN, John (1962): How to Do Things with Words. Oxford: Clarendon.

BENTIVOGLIO, Paola (2002): «Spanish Forms of Address in the Sixteenth Century». En I. Taavitsainen & A. Jucker (eds.): Diachronic Perspectives on Address Systems. Amsterdam: John Benjamins, 177-191. DOI: https://doi.org/10.1075/pbns.107.09ben

BIERBACH, Christine (1993): «Para mercaderes e hidalgos: Spanische Sprachlehrwerke im 16. und 17. Jhdt.». En C:. Strosetzki (ed.), Akten des Deutschen Hispanistentages Göttingen 28.2.-3.3.1991. Frankfurt am Main: Vervuert, 160-192. DOI: https://doi.org/10.31819/9783964568106-013

BOURLAND, Caroline B. (1933): «The Spanish School-Master and the Polyglot Derivatives of Noel de Berlaimont’s Vocabulare». Revue hispanique 81/1, 283-318.

BROWN, Roger & Albert GILMAN (1960): «The Pronouns of Power and Solidarity». En T. A. Sebeok (ed.): Style in Language. Cambridge, MA: MIT, 253-276.

BROWN, Penelope & Stephen LEVINSON (1987): Politeness: Some Universals in Language Usage. Cambridge: CUP. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511813085

CALDERÓN CAMPOS, Miguel (2003): «Fórmulas de tratamiento en las cartas del Conde de Tendilla (1504-1506)». Tonos digital 5, s.p. En línea: <https://www.um.es/tonosdigital/znum5/estudios/C-Tendilla.htm>.

CALDERÓN CAMPOS, Miguel (2006): «El desgaste pronominal y verbal de vos en la primera mitad del siglo XVI». En J. J. de Bustos Tovar & J. L. Girón Alconchel (eds.): Actas del VI Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española. Madrid: Arco/Libros, vol. I, 557-568.

CALDERÓN CAMPOS, Miguel & Francisca MEDINA MORALES (2010): «Historia y situación actual de los pronombres de tratamiento en el español peninsular». En M. Hummel, B. Kluge & M. E. Vázquez Laslop (eds.): Formas y fórmulas de tratamiento en el mundo hispánico. México, D.F.: El Colegio de México, Centro de Estudios Lingüísticos y Literarios / Graz: Karl Franzens Universitát, 195-222.

CORDE = Real Academia Española: Corpus diacrónico del español. En línea: <http://corpus.rae.es/cordenet.html>.

COULMAS, Florian (1981): «Introduction». En F. Coulmas (ed.): Conversational Routine. Explorations in Standardized Communication Situations and Prepatterned Speech. The Hague etc.: Mouton, 1-17.

CRUZ VOLIO, Gabriela (2017): Actos de habla y modulación discursiva en español medieval: Representaciones de (des)cortesía verbal histórica. Frankfurt am Main: Peter Lang. DOI: https://doi.org/10.3726/b11018

ERMAN, Britt & Ulla-Britt KOTSINAS (1993): «Pragmaticalization. The Case of ba' and you know». Studies i Modern Sprakvetenskap 10, 76-93.

ESTEBA RAMOS, Diana (2018): «Los diálogos de la serie de Minsheu como instrumentos de aprendizaje pragmático de la lengua española». Revista Argentina de Historiografía Lingüística 10/1: 1-26.

ESTEBA RAMOS, Diana (2021): «El diálogo lingüístico-didáctico en la Europa moderna: Perspectivas de estudio». En M.-H. Marx & M. Zuili (eds.): Les traductions de la littérature espagnole (XVIe-XVIIIe siècles) / Las traducciones de la literatura española (siglos XVI-XVIII). Paris: L’Harmattan, 131-159.

FONTANELLA DE WEINBERG, María Beatriz (1992): El español de América. Madrid: MAPFRE.

GRZEGA, Joachim (2013): Studies in Europragmatics. Theoretical Foundations and Practical Implication. Wiesbaden: Harrassowitz. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvbqs73r

GRZEGA, Joachim (2023): «Eurolinguistic Notes on Polish, German, Czech, Hungarian, Dutch, English, French, Italian, Spanish and Latin in Warmer’s Late-17th-Century Colloquy: Part 1: Representativity and Address Pronouns». Etnolingwistyka 35, 107-125.

GRZEGA, Joachim (2024a): «Eurolinguistic Notes on Polish, German, Czech, Hungarian, Dutch, English, French, Italian, Spanish and Latin in Warmer’s Late-17th-Century Colloquy: Part 2: Address Forms and Expressive Speech-Act Routines». Etnolingwistyka 36, 91-111. DOI: https://doi.org/10.17951/et.2024.36.91

GRZEGA, Joachim (2024b): «Lege woorden, volle bekers, tevreden gesprekspartners-enkele notities over conver-satieroutines in een gespreksboekje uit de 16de eeuw». Acta Neerlandica 20, 7-38. DOI: https://doi.org/10.36392/ACTANEERL/2023/20/2

GRZEGA, Joachim (2025): «Bien venu et Adieu, mon amy: Expressions figurées et elliptiques pour ouvrir et clore une conversation en 1527». TRANEL 81, 1-27.

HERRERO RUIZ DE LOIZAGA, Francisco Javier (1999): «El Coloquio en el siglo XVI: Cortesía, tratamiento y vocativos en la segunda Celestina de Feliciano de Silva». ORALIA 2/1999, 221-239. <https://doi.org/10.25115/oralia.v2i.8541>. DOI: https://doi.org/10.25115/oralia.v2i.8541

HODCROFT, F. W (1993-1994): «¿A mí un él? Observations on vos and él/ella as Forms of Addess in Peninsular Spanish». Journal of Hispanic Research 2, 1-16.

HÜLLEN, Werner (1999): «Textbook-Families for the Learning of Vernaculars between 1450 and 1700». En S. Auroux (ed.): History of Linguistics. Amsterdam: John Benjamins, 97-107. DOI: https://doi.org/10.1075/sihols.99.07hul

IGLESIAS RECUERO, Silvia (2017): «Mecanismos de atenuación en las peticiones: de ayer a hoy». Lingüística Española Actual 39/2, 289-316.

IGLESIAS RECUERO, Silvia (2020): «El estudio histórico de la interacción social. La sociopragmática histórica. En M. V. Escandell Vidal, J. Amenós Pons & A. K. Ahern (eds.): Pragmática. Madrid: Akal, 791-807.

IGLESIAS RECUERO, Silvia (2021): «Aportación al estudio de las formas nominales de tratamiento en el español áureo: condiciones de selección y funciones discursivas». RILCE 37/1, 73-101. <https://doi.org/10.15581/008.37.1.73-101>. DOI: https://doi.org/10.15581/008.37.1.73-101

IGLESIAS RECUERO, Silvia (2022): «Peticiones con merced y servir en el español áureo o el estilo cortesano de la cortesía lingüística». En S. Iglesias Recuero (ed.): Pragmática histórica del español: Formas de tratamiento, actos de habla y construcción del diálogo. Sevilla: Editorial Universidad de Sevilla, 215-246. DOI: https://doi.org/10.12795/9788447222520

KING, Jeremy (2012): «Early Modern Spanish Request Modifications as Politeness Strategies: Implications for the Study of Register». En L. Fernández Amaya et al. (eds.): New Perspectives on (Im)Politeness and Interpretational Communication. Cambridge: Cambridge Scholars, 138-156.

KOCH, Peter & Wulf OESTERREICHER (1985): «Sprache der Nähe-Sprache der Distanz: Mündlichkeit und Schriftlich-keit im Spannungsfeld von Sprachtheorie und Sprachgeschichte». Romanistisches Jahrbuch 36, 15-43. <https://doi.org/10.1515/9783110244922.15>. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110244922.15

LAPESA, Rafael (1970): Personas gramaticales y tratamientos en español. Revista de la Universidad de Madrid 19: 141-167.

LEÓN, Ana Emilia (2011): Extinción de ‘vos’ en el español peninsular. New York, etc.: Peter Lang. DOI: https://doi.org/10.3726/978-1-4539-0786-3

MAIR, Carolin, Caroline WÖRZ & Joachim GRZEGA (2021): «A Colloquy Analysis of Answers to Thanks in English, German, Spanish, and French around 1600 (A Seminar Project)». Journal for EuroLinguistiX 18, 22-26. En línea: <http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVglSW/ELiX/mairwoerzgrzega-211.pdf>.

MCLELLAND, Nicola (2018): «Mining foreign language teaching manuals for the history of pragmatics». Journal of Historical Pragmatics 19/1, 28-54. <https://doi.org/10.1075/jhp.00012.mcl>. DOI: https://doi.org/10.1075/jhp.00012.mcl

MEDINA MORALES, Francisca (2004): «Las formas nominales de tratamiento en el Siglo de Oro: Aproximación sociolingüística». En F. Domínguez Matito & M. L. Lobato López (eds.): Memora de la palabra: Actas del VI Congreso de la Asociación Internacional Siglo de Oro. Frankfurt am Main: Vervuert / Madrid: Iberoamericana, vol. 2, 1329-1341.

NÚÑEZ PINERO, Lorena (2022): «Buenos deseos regalados: El agradecimiento en español clásico». En S. Iglesias Recuero (ed.): Pragmática histórica del español: Formas de tratamiento, actos de habla y construcción del diálogo. Sevilla: Editorial Universidad de Sevilla, 189-214.

ODE = CALDERÓN CAMPOS, Miguel & María Teresa GARCÍA-GODOY (2010-2019): Oralia Diacrónica del Español (ODE). En línea: <http://corpora.ugr.es/ode>.

OESTERREICHER, Wulf (2005): «Textos entre inmediatez y distancia comunicativas: El problema de lo hablado escrito en el Siglo de Oro.» En R. Cano (ed.): Historia de la lengua española. Barcelona: Ariel, 2.ª ed., 729-769.

PETTEGREE, Andrew & Malcolm WALSBY (2010): Netherlandish Books: Books Published in the Low Countries and Dutch Books Printed Abroad Before 1601. Leiden: Brill. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004216600

PLA CÁRCELES, José (1923): «La evolución de tratamiento vuestra-merced». Revista de Filología Española 10. 245-280.

RADTKE, Edgar (1994): Gesprochenes Französisch und Sprachgeschichte. Zur Rekonstruktion der Gesprächs-konstitution in Dialogen französischer Sprachlehrbücher. Tübingen: Niemeyer. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110936223

SÁEZ RIVERA, Daniel Moisés (2008): La lengua de las gramáticas de español como lengua extranjera en Europa (1640-1726). Tesis doctoral. Universidad Complutense de Madrid. En línea: <https://eprints.ucm.es/id/eprint/7813/>.

SCHANK, Roger & Robert ABELSON (1977): Scripts, Plans, Goals and Understanding. An Inquiry into Human Knowledge Structures. New Jersey: Lawrence Erlbaum.

SCHUBERT, Klaus (1984): Tilltal och samhällsstruktur. Uppsala: Institutionen för nordiska sprak vid Uppsala universitetet.

SEARLE, John (1969): Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139173438

SEARLE, John (1976): «A classification of illocutionary acts». Language in Society 5/1, 1-23. DOI: https://doi.org/10.1017/S0047404500006837

TUTEN, Donald N. (2021): «Complexification of the early modern Spanish address system A role for koineization?». En W. Chappell & B. Drinka (eds.): Spanish Socio-Historical Linguistics: Isolation and Contact. Amsterdam: John Benjamins, 17-48. DOI: https://doi.org/10.1075/ahs.12.c02tut

VERDEYEN, Rene (1926): Colloquia et Dictionariolum Septem Linguarum. Antwerp: ’S Gravenhage: De Nederlandsche Boekhandel, vol. 1.

VILA CARNEIRO, Zaida & Fátima FAYA CERQUEIRO (2016): «Consideración acerca de la fórmula de despedida a Dios en el teatro del Siglo de Oro». Onomázein 33, 39-56. <https://doi.org/10.7764/onomazein.33.4>. DOI: https://doi.org/10.7764/onomazein.33.4

ZIELIŃSKI, Andrzej (2019a): «Origen y evolución de las formas de saludo con besar en español». Studia Romanica Posnaniensia 46/4, 17-27. <https://doi.org/10.14746/strop.2019.464.002>. DOI: https://doi.org/10.14746/strop.2019.464.002

ZIELIŃSKI, Andrzej (2019b): «Hacia una tipología de las fórmulas de saludo en la historia del español». Pragmática sociocultural 7/2, 155-181. <https://doi.org/10.1515/soprag-2019-0014>. DOI: https://doi.org/10.1515/soprag-2019-0014

ZIELIŃSKI, Andrzej (2022): «Cambio lingüístico y honorificación en español: El caso de “usía” y “vuecencia”». Linguistica 62, 133-145. <https://doi.org/10.4312/linguistica.62.1-2.133-145>. DOI: https://doi.org/10.4312/linguistica.62.1-2.133-145

Descargas

Publicado

17-12-2025

Cómo citar

Grzega, J. (2025). Variaciones del español en la década de 1550, reflejadas en dos versiones del manual de Berlaimont. Revista De Historia De La Lengua Española, (20), 89–105. https://doi.org/10.54166/rhle.2025.20.04